TPZ.al është një media online e pavarur. Përpjekja jonë është të sjellim lajme, analiza dhe komente, në shërbim të interesit publik.
TPZ.al është një media online e pavarur. Përpjekja jonë është të sjellim lajme, analiza dhe komente, në shërbim të interesit publik.
Nuk është vetëm arkitekti danez Bjarke Ingels i cili ka marrë pjesë në angazhimet e tij të mëparshme me kryeministrin Edi Rama kur ai ishte ende kryetar i Bashkisë së Tiranës dhe i cili tani është bërë një propagandist ndërkombëtar për qeverinë e Ramës. Kohët e fundit edhe arkitektja holandeze Winy Maas e MVRDV ka dalë si një përkrahëse entuziaste, ashtu dhe si me Ingels, arsyeja është e thjeshtë: një detyrë “e dhënë” nga qeveria shqiptare, pa ndonjë prokurim publik dhe përmes një procesi krejtësisht jo transparent.
Ashtu si BIG i Ingels, i cili fitoi konkursin e arkitekturës në projektin që nuk u ndërtua të xhamisë së re, MVRDV ka një histori të gjatë të (dështuar) angazhimeve me Tiranën. Shembulli i parë është Tirana Rocks, projekti fitues në një konkurs të vitit 2008 për zhvillim urban pranë liqenit artificial të Tiranës. Projekti kurrë nuk u realizua dhe pasardhësi i Ramës, Lulzim Basha, e ndërroi projektin, i cili më pas u bllokua nga kryetari aktual Erion Veliaj.
Projekti i dytë i madh i MVRDV ishte qendra tregtare Toptani, si rezultat i një konkursi publik të lançuar nga Rama. Ky projekt realisht u realizua, por pasi u mor përsipër (pa njohjen e MVRDV) nga favoritët e Ramës Atelier 4. Në vend të fasadave që ofrojnë një platformë për reklamim përmes ekraneve gjigande LCD, ndërtesa nga jashtë është veshur me veshje të thjeshta monokromatike. Në vend të një hapësire të hapur dhe publike, ajo u bë qendër tregtare e mbyllur.
Tani që Rama është kryeministër, as Ingels as Maas nuk duhet të konkurrojnë në garat publike në mënyrë që të marrin projekte nga qeveria. As nuk kanë frikë se do të “humbasin” me projektet e tyre. Ata thjesht fluturojnë në Tiranë dhe dorëzojnë dosjen e tyre. Nuk ka pyetje. Në fakt, Winy Maas ka qenë duke e peshkuar këtë mundësi për vite me rradhë. Në vitin 2013, menjëherë pas zgjedhjes së qeverisë së Rama, Maas fluturoi në Tiranë për të marrë pjesë në konferencën qeveritare “Shqipëria e Gjeneratës së Tretë”.
Dhe lobimi i tij është shpërblyer. Së pari, në prill të vitit 2016, piramida, ish Muzeu Enver Hoxha, u përjashtua nga zona monumentale në qendrën historike të Tiranës, duke e lënë ndërtesën të pambrojtur për zhvillim të ardhshëm. Në dhjetor 2016, qeveria transferoi të drejtat pronësore të Piramidës në Bashkinë e Tiranës, duke i bërë projektet e ardhshme një çështje lokale dhe jo kombëtare. Një muaj më vonë, Maas u shfaq në Piramidën bashkë me artistin Anri Sala (i cili bashkëpunoi me Atelier 4 në rinovimin e Sheshit Skënderbej) për të diskutuar “të ardhmen” e Piramidës.
Si rezultat, kohët e fundit u njoftua se Maas do të rindërtojë Piramidën – pa ndonjë diskutim, procedurë ose transparencë publike, ashtu si projekti i Ingels për Teatrin Kombëtar, një proces vendimmarrës nga lart-poshtë që ka injoruar çdo formë të konsultimit publik.
Dhe çfarë bën Maas në këmbim për këtë detyrë fitimprurëse? Shkon në të gjithë botën dhe lavdëron qeverinë e Ramës. Shikoni për shembull në leksionin e tij të fundit për Shkollën AA të Arkitekturës në Londër. Ai e mbaron ligjëratën e tij me Shqipërinë. Pse Shqipëria? Sepse është “një vend pa para, që pi vetëm kafe dhe ku nuk ka asgjë për të bërë”. Është sikur të dëgjoni propagandën e vjetër të Ramës: “Tani kemi një rritje prej 8%. Si mund të bëni këtë? Si një mini-Kinë, por në një mënyrë shumë demokratike.” (sipas FMN rritja në 2017 ishte 3.9%.)
Ekskursioni i tij në Shqipëri fillon me tregimin e turpshëm se si firma e tij ka projektuar ndërtesën e Toptanit, kur në fakt u zbulua vetëm pas disa vitesh heshtjeje që studio Atelier 4 kishte marrë përsipër projektin. Maas thotë: “Nuk janë specifikimet e mia, mungon diçka, po ashtu edhe në pjesën e brendshme si është zhvilluar … ok, kjo është përfunduar. Pra, çfarë ka më pas?” Në vend të zemërimit për mënyrën se si idetë e tij u vodhën nga një kompani tjetër, dhe u humbën në proces, Maas vazhdon me projektin tjetër të dështuar, Tirana Rocks. Por ai lëviz shpejt.
Rama zgjidhet kryeministër dhe pastaj bëhet interesante, sepse, siç thotë Maas, “zhvilluesit po bëhen më të pasur”. Nuk ka reflektim kritik se si këta zhvillues u pasuruan dhe se si ky proces i pasurimit ka shkatërruar hapësirën publike në Tiranë dhe ekonomia shqiptare. Jo, Maas sheh një mundësi për të ndërtuar edhe më shumë.
Mësojmë se ai është arkitekt i ndërtesës DownTown Tirana (arkitekti i së cilës deri më tani është mbajtur jashtë diskutimit publik në Shqipëri), i ndërtuar përsëri në tokën publike të dhënë për një investitor privat nën kushte të paqarta dhe pa ndonjë procedurë transparente. Ndërtesa, për më tepër, tregon hartën e Shqipërisë:
“Kam pasur një diskutim me disa nga politikanët evropianë në lidhje me këtë. Mund ta bëni këtë? A është nacionalizmi diçka e mirë apo e keqe? Shqipëria ka nevojë për këtë, për të treguar se është seksi dhe e këndshme. Ky është një projekt evropian, dua të them, sepse mund të jetë fantastike. […] Kjo është Shqipëria. Pirja e kafesë në të gjitha tarracat.”
Do të ishte shumë për të shpjeguar zbrazëtinë intelektuale të këtyre deklaratave dhe rrezikun e tyre të mundshëm në kontekstin e Ballkanit Perëndimor dhe BE-së sot, ku nacionalizmi është rritur si një kancer që hahet nën sundimin e ligjit dhe në sistemet politike demokratike. Gjithashtu do të ishte e tepërt të hetoje përshkrimin orientalist të Maas-it për aktivitetin kryesor të shqiptarëve si “pirja e kafesë”, pa marrë parasysh faktin e mrekullueshëm që disa shqiptarë – klientët e tij oligarkikë – u bënë të pasur të pasur nga kjo humbje e kohës.
Një nga projektet e fundit të diskutuara nga Maas, që me sa duket nuk është miratuar ende, është një përgjigje ndaj një kërkese të Kryeministrit Rama. Rama tha: “Doja të bëja diçka me historinë. ” “Dhe pastaj sigurisht, Maas u paraqit menjëherë. Një ndërtesë në formën e një kreu gjigand të Skënderbeut, ndërtuar pranë Hotel Tirana International.
Si DownTown Tirana dhe si Koka e Skënderbeut flasin për një rregull të përbashkët të artit shtypës. Kurdoherë që arti shtrihet në artin e qeverisë, kurdoherë kur i serviloset pushtetit dhe tregon lajkatimin e tij kundrejt pushtetit haptazi, kthehet në një objekt kotësie. Dhe nuk ka asgjë më shumë se një ndërtesë në formën e Shqipërisë apo një rrokaqiell i formuar si koka e Skënderbeut. Literalizmi dhe njëdimensionalizmi i këtyre projekteve flasin jo vetëm për një mungesë të plotë të imagjinatës që mund të krahasohet vetëm me projektin Shkup 2014 të ish-kryeministrit të Maqedonisë Nikolla Gruevski, por gjithashtu tregojnë se si korrupsioni dhe nepotizmi ka mpirë intelektin dhe të menduarit kritik.
Më lejoni të përfundoj me një dëshmi:
Kjo është Shqipëria për momentin. Dhe është qesharake, natyrisht, të kremtojmë me këtë moment në Evropë, ku nga njëra anë Britania e Madhe del dhe Shqipëria futet. Unë dua të theksoj, atë moment ku mund të mësojmë nga e gjitha kjo. Nga energjia e Shqipërisë që dëshiron të shkojë më tej, që dëshiron të gjejë një mënyrë për tu shënjuar në mënyrën e vet./ Exit.al
